آینده پژوهش دینی در گرو هوشمندسازی مسئولانه و حفظ مرجعیت علمی است

به گزارش وبسایت صنعت جهان، حجت‌الاسلام والمسلمین فرهاد عباسی، معاون پژوهش حوزه‌های علمیه کشور، در جلسه‌ای با عنوان “گفتگوگر‌های هوشمند اسلامی و آینده پژوهش‌های دینی” خاطرنشان کرد که حضور در این جلسه علمی برای او توفیقی ارزشمند است و آنچه امروز در عرصه پژوهش دیجیتال علوم اسلامی شاهد هستیم، حاصل سال‌ها مجاهدت علمی پژوهشگران متعهد حوزه‌های علمیه است.

حوزه‌های علمیه پیشتاز پژوهش دیجیتال دینی هستند
وی با اشاره به جایگاه فعلی حوزه‌های علمیه در عرصه پژوهش دیجیتال گفت: امروز حوزه علمیه در حوزه پژوهش دیجیتال علوم اسلامی، نه‌تنها هم‌سطح دیگران نیست، بلکه در بسیاری از زمینه‌ها پیشتاز و سرآمد است و این موقعیت، نتیجه تلاش‌های عمیق، مداوم و هوشمندانه پژوهشگران حوزوی است.

عباسی با اشاره به سیر تحول روش‌های پژوهش افزود: گام نخست این تحول، با تولید نرم‌افزار‌ها و کتابخانه‌های دیجیتال شکل گرفت؛ گامی که خود یک انقلاب تاریخی در روش پژوهش دینی محسوب می‌شد. اما امروز در آستانه گام دوم قرار داریم؛ گامی که عبور از ذخیره‌سازی داده‌ها به سمت فهم، تحلیل و گفت‌و‌گو با داده‌ها را رقم می‌زند.

وی ادامه داد: همان‌گونه که گام اول، تحولی بنیادین ایجاد کرد، گام دوم نیز واجد همان سطح از اهمیت و حساسیت است؛ چراکه با فرصت‌ها و در عین حال، تهدید‌های معرفتی، روشی و نهادی همراه است.

حجت‌الاسلام عباسی با تشبیه هوش مصنوعی به “آب جاری” اظهار کرد: اگر این جریان به‌درستی هدایت شود، باغ دانش را سرسبزتر می‌کند، اما اگر مهار نشود، می‌تواند بنیان‌های علمی را از ریشه دچار آسیب کند. شناخت فرصت‌ها و آسیب‌ها، شرط بهره‌برداری صحیح از این فناوری نوین است.

تفاوت‌های بنیادین گفتگوگر‌ها با کتابخانه‌های دیجیتال
وی با تبیین تفاوت‌های اساسی میان کتابخانه‌های دیجیتال سنتی و گفتگوگر‌های هوشمند گفت: در نسل نخست پژوهش دیجیتال، داده‌ها خام، فهرست‌شده و شفاف بودند و این پژوهشگر بود که نقش تحلیلگر اصلی را ایفا می‌کرد؛ اما در گفتگوگر‌های هوشمند، پژوهشگر با پاسخ‌های ترکیبی، تفسیری و توضیحی مواجه می‌شود که می‌تواند توهم اعتبار و مرجعیت علمی ایجاد کند.

معاون پژوهش حوزه‌های علمیه افزود: در این فضا، خطر سوگیری پنهان، تحریف نامحسوس معارف، کاهش شفافیت منابع و تضعیف مسئولیت‌پذیری علمی افزایش می‌یابد؛ چراکه کاربر دقیقاً نمی‌داند پاسخ ارائه‌شده مبتنی بر کدام منبع و با چه مبنای معرفتی تولید شده است.

چالش مرجعیت علمی و خطر جانشینی عالم
حجت‌الاسلام عباسی با هشدار نسبت به چالش مرجعیت علمی تصریح کرد: کتابخانه‌های دیجیتال هیچ‌گاه ادعای عالم بودن نداشتند و خود را ابزار پژوهش معرفی می‌کردند، اما گفتگوگر‌های هوشمند ممکن است با ایجاد توهم مرجعیت، در جایگاه عالم و پژوهشگر بنشینند و این امر، مرجعیت سنتی علمی حوزه‌های علمیه را به چالش می‌کشد.

وی خطر ساده‌انگاری و ابتذال علمی را از دیگر آسیب‌ها دانست و گفت: در پژوهش سنتی، فهم مطلب نیازمند تلاش، تأمل و مجاهدت علمی بود، اما در گفتگوگرها، سهم تلاش پژوهشگر ممکن است به حداقل برسد و این امر، در مسائل پیچیده دینی بسیار خطرآفرین است.

فرصت‌های راهبردی گفتگوگر‌های هوشمند
معاون پژوهش حوزه‌های علمیه در ادامه به فرصت‌های کم‌نظیر این فناوری اشاره کرد و افزود: دسترسی سریع به منابع مهجور و دست‌نخورده، شبکه‌سازی هوشمند میان آیات، روایات، تفاسیر و آرای فقها، کشف الگو‌های پنهان در سیر تحول مفاهیم دینی و افزایش هم‌زمان سرعت و عمق پژوهش، از ظرفیت‌های مهم گفتگوگر‌های هوشمند است.

وی ادامه داد: این ابزار