مردم ملخ میخوردند و دولت دلار میبخشید؛ ناگفتههای سقوط پهلوی
به گزارش وبسایت صنعت جهان، خسرو معتضد با استناد به خاطرات رجال، گزارشهای نیویورکتایمز و واشنگتنپست و مشاهدات عینی، از فقر پنهان، ولخرجیهای خارجی، شبکههای فساد و تصمیمهایی میگوید که در نهایت به فروپاشی یک حکومت انجامید.
در سالهای اخیر، همزمان با گسترش شبکههای اجتماعی، روایتهایی از دوره پهلوی بازتولید میشود که تصویری بزکشده، بیمسئله و بعضاً اسطورهای از آن دوران ارائه میدهد؛ روایتی که بیش از آنکه مبتنی بر اسناد تاریخی باشد، بر فراموشی، گزینشگری و مقایسههای ناقص استوار است. این بازنماییها، بهویژه برای نسل جوانی که تجربهای از آن دوره ندارد، پرسشها و ابهامهای جدی ایجاد کرده است: اگر آن دوران «طلایی» بود، چرا سقوط کرد؟ ثروتهای افسانهای از کجا آمد و چگونه هزینه شد؟ نقش قدرتهای خارجی چه بود و فساد ساختاری چگونه شکل گرفت؟ برای واکاوی این پرسشها به سراغ خسرو معتضد، تاریخپژوه و نویسنده تاریخ معاصر ایران رفته ایم؛ گفتوگویی که با تکیه بر خاطرات رجال وقت، گزارشهای مطبوعات بینالمللی، اسناد اقتصادی و تجربه زیسته، زوایایی کمتر شنیدهشده از دوره پهلوی، مناسبات قدرت، شبکههای فساد و دلایل فروپاشی آن حکومت را بازخوانی میکند.
اگر پهلوی موفق بود، چرا فروپاشید؟
امروز در فضایی که رسانهای و مجازی است، تصویری از پهلویها ارائه میشود که نوعی تطهیر از آنهاست و جوانان ما را تحتتأثیر قرار میدهد. این تصویر تا چه اندازه با واقعیت تاریخی منطبق است و در کدام بخشها دچار تحریف شده است؟ معتضد میگوید: در کتاب عالمآرای نادری نوشته محمدکاظم مروی در جلد اول آمده است که نادر برادری داشته به نام ابراهیمخان نادر قلی، در زمانی که هنوز شاه نشده بود. نقل شده که ابراهیمخان ظهیرالدوله به نادر گفته است: «صفویه را منقرض نکن؛ بالاخره مردم به اینها دل بستهاند، دویست سال در ایران حکومت کردهاند و خدماتی داشتهاند.» این پاسخ نادر برای من بسیار عجیب است. یعنی نادری که بیسواد بوده، نادر قلی یا طهماسب قلی – که غلام شاه طهماسب دوم بود – پاسخی داده که واقعاً انسان را متحیر میکند. او میگوید: «اگر قرار باشد هیچ سلسلهای از بین نرود و جای خود را به دیگری ندهد، باید به دوران کیومرث و پیشدادیان بازگردیم.» آن زمان تصور میشد پیشدادیان و کیانیان نخستین حکومتکنندگان ایران بودهاند که جنبه اسطورهای داشتهاند. با این حال، امروز هم بهطور قطعی نمیدانیم اسطوره بودهاند یا نه، چرا که یافتههای شهر سوخته نشان میدهد در جنوبشرقی ایران نیز ساختارهای حکومتی کهن وجود داشته است. بنابراین، بخشی از این روایتسازیها ناشی از ضعف تبلیغاتی و ضعف عملکرد دولتهاست.
گودهای جنوب تهران؛ واقعیتی که سانسور شد
این را صریح میگویم، چون دولت باید کاری کند که مردم واقعاً احساس تغییر کنند. در این زمینه کوتاهی شده است. کافی است فیلمهایی را که آن زمان گرفته شده ببینید؛ از نازیآباد، جوانمرد قصاب، شترخون، جنوب تهران و گودهای زنبورکخانه. این گودها محل زندگی مردمی بود که در شرایطی بسیار غیرانسانی زندگی میکردند. یا کومههای اطراف تهران را ببینید. اگر سلسله پهلوی تا این حد موفق و مطلوب بود، چرا سقوط کرد؟ دوباره به همان سخن نادر و ابراهیمخان ظهیرالدوله برمیگردیم. من شخصاً هرگز تصور نمیکردم حکومت پهلوی سقوط کند؛ چون پول داشت، امکانات داشت و همهچیز در اختیارش بود. جمعیت کشور هم زیاد نبود. جمعیتی ایران در تاریخ کشورما، از زمان ک
