بررسی ۱۷ مسجد ایرانی ثبت شده در فهرست موقت یونسکو
به گزارش وبسایت صنعت جهان، پرونده مساجد ایرانی به عنوان پرونده پیشنهادی در سایت یونسکو بارگذاری شده است. این پرونده شامل ۱۷ مسجد از جمله مسجد جامع فهرج، تاریخانه دامغان، مسجد جامع ساوه، مسجد جامع نی ریز، مسجد جامع نطنز، مسجد جامع اصفهان، مسجد جامع اردستان، مسجد جامع زواره، مسجد جامع یزد، مسجد جامع گناباد، مسجد ملک زوزن، مسجد-شاه (مسجد امام) اصفهان، مسجد شیخ لطفالله، مسجد آقا بزرگ، مسجد سپهسالار، مسجد جامع نائین و مسجد جامع سمنان است.
علی دارابی معاون میراث فرهنگی در آئین یادمان روز جهانی مسجد گفت: پرونده ۳۶ مسجد تاریخی از نقاط مختلف ایران در حال آمادهسازی برای ارسال به یونسکو است. اما در پرونده پیشنهادی ایران به یونسکو توضیحاتی درباره مساجد ایرانی داده شده است که بدین ترتیب است: معماری مساجد در ایران، به دلیل فناوری مورد استفاده و به دلیل طراحی فضا، که خود ریشه در سنتهای معماری ایرانی پیش از اسلام دارد، از نظر ویژگیهای فضایی، معماری و ویژگیهای معنوی منحصربهفرد و برجسته است.
در واقع از دیدگاه تاریخگرایی معماری، دو نوع مسجد در ایران وجود دارد. اول، آن دسته از مساجدی که در اوایل دوره اسلامی ساخته شدهاند و طرح و ویژگیهای آنها با سبک شبستانی ستوندار سازگار است؛ و دوم، آن دسته از مساجدی که میتوان آنها را صرفاً مساجد ایرانی دانست. روند توسعه ساخت مساجد مسجد ایرانی از نظر ویژگیهای معماری منحصربهفرد است و حداقل در مراحل اولیه توسعه خود، از معماری ایرانی پیش از اسلام بسیار الهام گرفته است.
مساجد ایرانی دارای سازمانهای فضایی توسعهیافتهای هستند. علاوه بر این، ترکیبی از اشکال پیش از اسلام که از آتشکدهها سرچشمه گرفتهاند، عناصر معماری حجازی و باورهای اسلامی، منجر به معماری اسلامی ایرانی منحصر به فردی شده است. مسجد ایرانی نمونهای برجسته از توسعه طراحی معماری مساجد در جهان اسلام است.
معماری اسلامی ایرانی به طور کلی و معماری مساجد ایرانی به طور خاص را باید تحت تأثیر فرهنگ محلی پیش از اسلام ایران دانست. استفاده از طاقها و طاقهای مختلف، ایجاد گنبد بر روی پایه مربع (چندضلعی) و ایوان، از جمله عناصر اصلی معماری هستند که از دوره پیش از اسلام به ارمغان آورده شدهاند.
ورود ایوان به مساجد ایرانی را میتوان در مسجد نیریز مشاهده کرد. تاریخ محراب آن ۳۴۰ هجری قمری است که مربوط به دوره آل بویه است. پس از آن مراحل معماری دیگری از جمله شبستان ستوندار با سقف مسطح و ایوان شمالی ساخته شد. در نیریز، ایوان شمال غربی رو به محراب اصلی، در تاریخی دیرتر ساخته شد و پس از آن دو ردیف طاقهای جانبی در امتداد حیاط و دیوارهای ایوان اضافه شد.
مسجد جامع (مسجد جمعه) که در مرکز تاریخی اصفهان واقع شده و در سال ۲۰۱۲ در فهرست میراث جهانی ثبت شده است، میتواند به عنوان نمونهای خیرهکننده از تکامل معماری مساجد در طول دوازده قرن، از سال ۸۴۱ میلادی، دیده شود. این مسجد قدیمیترین بنای حفظشده از نوع خود در ایران و نمونه اولیهای برای طرحهای بعدی مساجد در سراسر آسیای مرکزی است.
این مسجد از قدیمیترین مساجد جمعه (جماعت) در ایران است که در مرکز تاریخی اصفهان واقع شده است. مسجد جامع اردستان، بنایی از اوایل اسلام است که در طول تاریخ طولانی استفاده از آن، الحاقات زیادی داشته است. بر اساس شواهد معماری موجود، ساختار اولیه این مسجد به قرن دوم هجری قمری برمیگردد. به همین دلیل، این مسجد دارای طرح شبستانی ستوندار با حیاط مرکزی و فضاهای سرپوشیده در حاشیه است.
گنبد و ایوان در سالهای ۵۵۳ و ۵۵۵ به قبلهگاه اضافه شدند. چند قرن بعد، این مسجد به مسجدی چهار ایوانی تبدیل شد. مسجد جامع زواره که در مرکز شهر زواره، پیش از اسلام، واقع شده است، قدیمیترین نمونهی تاریخگذاریشده از طرح چهار ایوانی است. میتوان تاریخ ۱۱۳۵ (۵۳۰ هجری قمری) را برای این بنا تعیین کرد. بانی مسجد، ابوطاهر حسین بن غالی بن احمد معرفی شده است
