شریانهای حیات باستانی، اسرار شهرهای زیرزمینی ایران
به گزارش وبسایت صنعت جهان، در اعماق فلات خشک و بیرحم ایران، جایی که بادهای سوزان کویر با گرمای طاقتفرسا زندگی را به محاق میکشند، رازی هزاران ساله در دل سنگ بستر پنهان مانده بود. شهری که در عمق ۵۰ متری زمین جریان حیات داشت؛ تونلهایی به طول دهها کیلومتر که همچون شریانهای پنهان به یکدیگر پیوند میخوردند، و سیستمی از تهویه با ساختارهای مخروطی که هوای تازه را از دل سنگ به درون میکشاند. این، چهره تمدن زِروس است – تمدنی باستانی که از سدههای سوم تا هفتم میلادی در غرب ایران بالیده بود و اکنون، با کشفیات تازه، به یکی از اسرارآمیزترین معماهای باستانشناسی جهان بدل شده است.
تمدن زِروس و اسرار شهرهای زیرزمینی ایران را میتوان یکی از رمزآلودترین فصلهای باستانشناسی فلات ایران دانست؛ این فرهنگ مهجور در سدههای سوم تا هفتم میلادی، شبکهای از دستاوردهای مهندسی، اجتماعی و فرهنگی را در دل سنگهای غرب ایران ثبت کرده است. زِروس نهتنها با شهرهای چندطبقه مدفون در دل زمین و تونلهایی دهها کیلومتری، بلکه با فناوریهایی که حتی امروز الهامبخش پژوهشگران است، توجهها را به خود جلب میکند.
کشف شگفتانگیز در فلات ایران
فلات ایران، این پهنه وسیع از کویر و کوهستان، همیشه پناهگاهی برای تمدنهای گمشده بوده. تمدن زِروس، که نامش از “زِر” به معنای طلا در زبانهای باستانی ایران گرفته شده – شاید به نشانه ثروت معدنیاش – در غرب کشور، از همدان تا کرمانشاه و کردستان، ریشه دوانده. بر اساس کاوشهای اخیر، شهرهای زیرزمینی زِروس نه تنها پناهگاه موقت، بلکه جوامع کامل مسکونی بودند که هزاران نفر را در خود جای میدادند. عمق ۵۰ متری این سازهها، فراتر از تصورات اولیه، با تونلهای ارتباطی به طول بیش از ۴۰ کیلومتر، شبکهای از شهرها را به هم متصل میکرد.
این کشفها، ریشه در دوران ساسانی (۲۲۴-۶۵۱ میلادی) دارند، اما شواهد باستانشناختی نشان میدهد که زِروس ممکن است به سدههای پیش از آن، حتی به دوران اشکانی، بازگردد. در سال ۲۰۲۴، تیمی از باستانشناسان ایرانی در همدان، نقشهای از تونلها را کشف کردند که طول آن ۴۲ کیلومتر تخمین زده میشود – طولانیتر از بسیاری از سیستمهای زیرزمینی شناختهشده در جهان. این نقشه، حکاکیشده بر لوحهای سنگی، مسیرهایی را نشان میدهد که از فلات ایران به سوی بینالنهرین امتداد دارند، گویی زِروسیها پلی بین شرق و غرب میزدند. کشف مشابهی در کرمانشاه، ابزارهای حفاری از جنس فولاد آبدهیشده را به نور آورد – فناوریای که قرنها پیش از دوران صنعتی، صخرههای سخت را تسخیر کرده بود.
امّا چه چیزی زِروس را به یک معما تبدیل کرده؟ برخلاف شهرهای زیرزمینی معروف مانند درینکویو در ترکیه، که عمدتاً پناهگاههای دفاعی بودند، زِروس یک اکوسیستم کامل بود. تصور کنید خانوادههایی که در اتاقهای حفاریشده در سنگ زندگی میکردند، کودکان که در راهپلههای مارپیچ ارگونومیک بازی میکردند، و کشاورزانی که در عمق، قارچ و گیاهان بدون نور پرورش میدادند. این شهرها، با چاههای تهویه و دسترسی به آب، نه تنها از گرمای کویر، بلکه از حملات بیامان دشمنان محافظت میکردند. در واقع، زِروس نمادی از هوش انسانی در برابر طبیعت خشن است – جایی که انسان، زمین را نه فتح، بلکه با آن همزیستی کرد.
معماری خارقالعاده
معماری زِروس، شاهکاری از مهندسی باستانی است که هنوز دانشمندان را مبهوت میکند. سازههای زیرزمینی، با اتاقهای وسیع و راهپلههای مارپیچ، طوری طراحی شدهاند که جریان هو
