نخستین مأموریت دیپلماتیک ایران در آمریکا؛ ماجرای واقعی حاجیواشنگتن
به گزارش وبسایت صنعت جهان، حسینقلیخان معتمدالوزاره، پسر هفتم میرزا آقاخان نوری، در سال ۱۲۶۵ قمری به دنیا آمد. او پس از تبعید پدرش به کاشان و سپس اصفهان، در آن bölgاها به تحصیل علوم ادبی و اداری پرداخت. در بیستودوسالگی به سمت مشغول شد و با پیمودن مدارج مختلف، به عنوان معاون وزارت خارجه در سال ۱۳۰۵ قمری انتخاب شد. در این زمان، پیشنهاد ادوارد اسپنسر پرات، سفیر آمریکا در تهران، برای گشایش روابط رسمی ایران و آمریکا، توسط ناصرالدینشاه مورد توجه قرار گرفت.
هیئت ایرانی در ذیحجه ۱۳۰۵ قمری به آمریکا سفر کرد و در نیویورک با توجه مردم و مطبوعات محلی روبرو شد. حسینقلیخان در واشنگتن با توماس بایارد، وزیر خارجه آمریکا، دیدار کرد و نامه ناصرالدینشاه را به گروور کلیولند، رئیسجمهوری وقت آمریکا، تقدیم کرد. این نامه از دولت آمریکا درخواست همکاری در برابر نفوذ روس و انگلیس در ایران و زمینههای همکاری اقتصادی و علمی میان دو کشور را طلب میکرد.
حسینقلیخان در سفرش به آمریکا، دقت و کنجکاوی مردم، ساختمانهای بزرگ و نظم شهر آمریکا را مشاهده کرد و در گزارشهای خود به وزارت خارجه و صدراعظم امینالسلطان، از قانونگذاری در کنگره، نظم اداری و آزادی مطبوعات سخن گفت. اما گزارشهای او در دربار قاجار خوشایند نبود و برخی از درباریان آنها را گستاخی میدانستند. شایعاتی از واشنگتن به تهران رسید که حیثیت سفارت ایران را زیر سؤال میبرد.
با این همه، مأموریت حسینقلیخان از نظر سیاسی بیثمر نبود. او در مدت اقامتش، فهرست کاملی از وزارتخانههای آمریکا، ساختار ارتش و قیمت تجهیزات نظامی را برای تهران فرستاد. همچنین از تعرفههای گمرکی و امکان صادرات کالا به آمریکا گزارشهای دقیقی ارائه کرد. او نخستین دیپلماتی بود که تصویری عینی و مستند از جامعه و حکومت آمریکا به دربار ایران عرضه کرد.
پس از هشت ماه اقامت، حسینقلیخان مأموریتش را به پایان رساند و واشنگتن را ترک کرد. اما بازگشت او با فضای بدگمانانه دربار همزمان شد. شاید همین گزارشها و تفاوت نگاه حسینقلیخان با ساختار فکری قاجاری، سبب شد که شاه بدون اعزام جانشینی، سفارت ایران در آمریکا را برای سالها تعطیل کند.
حسینقلیخان پس از بازگشت، لقب صدرالسلطنه گرفت و به وزارت فواید عامه رسید. اما دوران شکوهش چندان طولانی نپایید. او در سال بعد، به عنوان وزیرمختار ایران در بغداد منصوب شد، اما مأموریتش پرحاشیه شد و او به دلیل اختلافات سیاسی و رفتار تندش با مأموران و رجال محلی، عزل شد.
حسینقلیخان پس از عزلش، به حاشیه تاریخ رفت و تنها یادگاری که از او باقی ماند، دختری به نام مهرماه خانم بود که بعدها با محمدحسینخان، پسر ساعدالدوله سردار تنکابنی، ازدواج کرد.
اما سرنوشت عجیب حسینقلیخان در دهه ۱۳۶۰ دوباره زنده شد، با فیلم علی حاتمی، حاجی واشنگتن، که چهرهای شاعرانه و تراژیک از او به تصویر کشید. این فیلم اگرچه با زبان هنری روایت میکند، وفاداری تاریخی خود را حفظ کرد و مخاطب امروز را با چالشهای یک سفیر ایرانی در دنیای غرب آشنا میسازد.
حسینقلیخان، نخستین سفیر ایران در آمریکا، نه تنها یک نماینده دیپلماتیک بلکه پلی میان دو فرهنگ بود. او با دقتی حیرتآور، جزئیات ساختار حکومت، اقتصاد و صنعت آمریکا را یادداشت میکرد و برای شاه ارسال میکرد. این گزارشها نشان میدهد که او مردی متفکر و آیندهنگر بود که تلاش میکرد ایران را در عصر جدید به درک و بهرهگیری از تجربههای جهانی نزدیک کند.
منبع: باشگاه خبرنگاران
